Stedelijk Museum presenteert Stedelijk in de stad

Wanneer kunstenaars al een grote carrière achter de rug hebben en zij hun bijdrage aan de ontwikkeling van de kunst ruimschoots geleverd hebben, voelen zij zich bevrijd en doen ze waar ze zin in hebben. Alsof een tweede of derde jeugd begonnen is.

Claude Monet (1840-1926), Tuin bij Giverny, 1926, olieverf
op doek. Collectie Stedelijk Museum.


Edy de Wilde, van 1963 tot 1985 directeur van het Stedelijk Museum, heeft me geleerd een open oog te hebben voor kunstenaars die de pensioengerechtigde leeftijd reeds lang overschreden hebben. Hij noemde daarbij altijd de impressionistische schilder Monet die in zijn late jaren een gehele nieuwe, bijna abstracte fase in zijn oeuvre bereikte. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het schilderij Tuin in Giverny in onze collectie, wat bovenal een kleurenveld is. Ook wees De Wilde me op de late schilderijen van zijn vriend De Kooning, die dunner geschilderd en leger zijn. De Kooning had zich losgemaakt van zijn zware expressionistische gebarentaal, waardoor zijn werk het open karakter kreeg van een hoge lucht of een bijna leeg toneel. Om van de late Picasso nog maar te zwijgen – die veroorloofde zich op hoge leeftijd totaal ongeremd nog meer vrijheden dan hij altijd al gedaan had. Daarvan verwierf mijn voorganger een prachtig poëtisch laat schilderij: Vrouwelijk naakt voor tuin.



Pablo Picasso (1881-1973), Vrouwelijk naakt voor tuin, 1952,
alkydverf op doek. Collectie Stedelijk Museum, verworven met
steun van de Vereniging Rembrandt en de Theo van Gogh Stichting.


Zondagochtend vroeg werd ik in New York door collega's van het Kunsthaus Zurich meegenomen naar Alex Katz op West Broadway. Ik had hem ooit ontmoet bij de opening van zijn grote overzichtstentoonstelling in de Kunsthalle in Bonn, maar was nog nooit op zijn atelier geweest. De ontvangst en waardering van het werk van Katz is een bijzonder geval. Tijdens de hoogtijdagen van het abstract-expressionisme koos hij met zijn dun geschilderde schilderijen, die eerder aan mode-illustraties deden denken dan aan voorstellingen van menselijk lijden, heel bewust een eigen weg. Toen schilders van kleurenvelden als Ellsworth Kelly en Kenneth Noland het beeld van de nieuwe schilderkunst bepaalden, werd hij ondanks het feit dat hij ook met kleurenvelden werkte, te figuratief gevonden. Tijdens de hoogtijdagen van de Pop Art kreeg Katz ook geen aansluiting omdat zijn voorstellingen te persoonlijk, te weinig industrieel waren. Alex Katz was nooit mainstream, maar altijd zichzelf. Pas de laatste vijftien jaar hebben ook musea belangstelling voor zijn werk gekregen en in Nederland heeft Dirk Scheringa als eerste een belangrijk vroeg schilderij van hem aangekocht.


Alex Katz, Mae, 2003, olieverf op doek.
Collectie Scheringa Museum voor Realisme.


Toen we uit de lift stapten, stond Katz daar stralend. Hij was rijzig en slank en bezat de elegantie van een balletdanser. Een jongeman van tachtig jaar! Zijn grote atelier stond vol met schilderijen waarvan sommige nog niet af waren. Op een immense tafel lagen tekeningen, voorstudies. Hij werkte vooral aan reflecties van bomen in het water. Dat deed Monet natuurlijk ook al, maar bij Katz worden het donkere schaduwen die lijken op uitvergrote kalligrafische tekens. In Maine, waar hij nog een atelier heeft met daarbij een klein huisje, maakt hij ter voorbereiding olieverfschetsen naar de natuur. Die worden op zijn atelier in New York vele malen vergroot. Daarnaast stonden er ook schilderijen van bossen, die als kleurige decors van licht en kleur op het doek verschijnen. Een serie nieuwe, monumentale portretten van vrouwen met zonnebrillen, allemaal en profil, toont eens te meer hoe productief hij nog altijd is.

Bij Katz blijkt de oppervlakte van zijn kleurenvlakken de diepte te bezitten van een unieke post-metafysische schilderkunst. Het was een waar arcadisch feest voor het oog en een mooier zondagochtendconcert had ik me niet voor kunnen stellen.

Gijs van Tuyl